بند تأکید بر مطلب خاص چیست و کجای گزارش میآید؟
بند تأکید بر مطلب خاص، بند توضیحیِ پس از بند اظهارنظر است که هدفش جلبِ توجه استفادهکنندگان به یک موضوع است؛ موضوعی که با وجودِ ارائه یا افشای مناسب در صورتهای مالی، از نظر حسابرس برای درکِ آن صورتها اهمیت ویژه دارد. تعبیرِ سادهتر این است: حسابرس میگوید حسابها ایرادِ تعدیلبرانگیزی ندارند، اما یک بخش از آنها را باید با دقتِ بیشتری خواند.
نکتهای که بیشترین سوءبرداشت را ایجاد میکند همینجاست: این بند به معنی ایراد داشتنِ صورتهای مالی نیست. استاندارد تصریح میکند که درجِ این بند بر اظهارنظر حسابرس اثری ندارد و در خودِ بند هم باید نوشته شود که اظهارنظر با توجه به آن موضوع خاص تعدیل نشده است. اگر قرار بود اظهارنظر تعدیل شود، مسیرِ دیگری در پیش بود.
از نظر حرفهای، قالب و محلِ درجِ این بندها در استاندارد حسابرسی ۷۰۶ «بندهای تأکید بر مطلب خاص و سایر بندهای توضیحی در گزارش حسابرس مستقل» آمده است؛ استانداردی که برای دورههای مالی شروعشده از اول فروردین ۱۳۹۰ لازمالاجراست. متن استانداردها در کتابخانه قوانین و مقررات قواعد در دسترس است.
جای دقیقِ بند هم بخشی از پیام است: این بند بلافاصله پس از بندِ اظهارنظر میآید، با عنوانِ «تأکید بر مطلب خاص» یا عنوان مناسبِ دیگر، و در آن باید بهروشنی به موضوعِ خاص و به یادداشتی از صورتهای مالی که آن را بهطور کامل توصیف میکند ارجاع داده شود. ارجاعِ مبهم، بند را بیاثر میکند.
- بندِ توضیحیِ پس از بند اظهارنظر در گزارش حسابرس
- هدف: جلب توجه استفادهکننده به موضوعی بااهمیت
- پیششرط: ارائه یا افشای مناسبِ همان موضوع در صورتهای مالی
- اثر بر اظهارنظر: هیچ؛ اظهارنظر تعدیل نمیشود
- عنوانِ بند: «تأکید بر مطلب خاص» یا عنوان مناسب دیگر
- محتوا: ارجاعِ روشن به یادداشتِ مربوط در صورتهای مالی
- تصریحِ الزامی: اظهارنظر با توجه به این موضوع تعدیل نشده است
- فقط به اطلاعاتِ ارائه یا افشا شده در صورتهای مالی اشاره میکند
- بند تأکید به معنی تأییدِ ویژهٔ آن موضوع نیست
- دیدنِ این بند نشانهٔ رد شدنِ حسابها نیست
- متنِ بند باید کوتاه و ارجاعمحور باشد
چه زمانی درج این بند ضروری تشخیص داده میشود؟
تصمیم با قضاوتِ حسابرس است و استاندارد بهجای تعیینِ فهرستی بسته، نمونههایی را آورده است. نخستین نمونه، ابهام نسبت به نتایجِ آتیِ دعاوی حقوقیِ غیرمعمول یا اقداماتِ خاصِ مراجع نظارتی است؛ یعنی موضوعی که شرکت در یادداشتها توضیح داده، اما نتیجهاش هنوز روشن نیست و میتواند بر تصمیمِ استفادهکننده اثر بگذارد.
نمونهٔ دوم، بهکارگیریِ یک استاندارد حسابداریِ جدید پیش از تاریخ اجرای آن است، در صورتی که مجاز باشد و اثرِ فراگیری بر صورتهای مالی داشته باشد. سوم، وقوعِ رویدادی است که اثرِ عمدهای بر وضعیت مالیِ واحد تجاری داشته یا دارد؛ و چهارم، ابهامِ بااهمیت دربارهٔ تداوم فعالیت، که پیشتر در استاندارد مربوط به تداوم فعالیت هم به آن اشاره شده است.
یک شرطِ سخت هم وجود دارد که نباید از آن غافل شد: حسابرس باید شواهدِ حسابرسیِ کافی و مناسب مبنی بر اینکه موضوعِ مورد نظر بهطور بااهمیتی در صورتهای مالی تحریف نشده است، کسب کرده باشد. اگر شواهد ناکافی باشد یا تحریفی بااهمیت وجود داشته باشد، دیگر صحبت از بند تأکید نیست و پای تعدیلِ اظهارنظر به میان میآید.
همچنین این بند تنها باید به اطلاعاتی اشاره کند که در صورتهای مالی ارائه یا افشا شدهاند. استاندارد هشدار میدهد که اگر اطلاعاتِ مندرج در بندِ تأکید بیشتر از آن چیزی باشد که در صورتهای مالی آمده، ممکن است به معنای نامناسب بودنِ ارائه یا افشای همان موضوع تلقی شود؛ یعنی بند، تصادفاً مشکلِ اصلی را افشا میکند.
- ابهام نسبت به نتایج آتی دعاوی حقوقی غیرمعمول
- ابهام نسبت به اقدامات خاص مراجع نظارتی
- بهکارگیری استاندارد حسابداری جدید پیش از تاریخ اجرا با اثر فراگیر
- وقوع رویدادی با اثر عمده بر وضعیت مالی
- ابهام بااهمیت درباره تداوم فعالیت
- شرط سخت: شواهد کافی از نبود تحریف بااهمیت
- فقط ارجاع به آنچه در صورتهای مالی آمده است
- تعددِ این بندها اثربخشی اطلاعرسانی را کم میکند
- ابهام درباره نتیجه یک دعوای حقوقی مهم
- تغییرِ روش حسابداری با اثر فراگیر پیش از تاریخ اجرا
- رویدادِ مهمِ پس از تاریخ ترازنامه با اثر عمده
این بند چه چیزی نیست و چه چیزی را جبران نمیکند؟
نخستین برداشتِ غلط این است که بند تأکید، شکلِ ملایمشدهٔ اظهارنظرِ مشروط است. استاندارد صراحت دارد که این بند جایگزینِ هیچکدام از اظهارنظرهای تعدیلشده نیست: نه مشروط، نه مردود و نه عدم اظهارنظر. اگر صورتهای مالی تحریفِ بااهمیتی داشته باشند یا حسابرس نتواند شواهدِ کافی بگیرد، راهکارش افزودنِ یک بندِ توضیحی نیست.
برداشتِ غلطِ دوم این است که بند تأکید میتواند جایِ افشای ناقص را پُر کند. استاندارد این را هم رد میکند: این بند جایگزینِ اطلاعاتی که افشای آنها طبق استانداردهای حسابداری الزامی است نمیشود. اگر شرکتی افشای الزامی را انجام نداده باشد، افزودنِ بند در گزارش حسابرس مشکل را حل نمیکند و خودش میتواند به تعدیلِ اظهارنظر بینجامد.
نکتهٔ سوم دربارهٔ تعداد است: تعددِ بندهای تأکید بر مطلب خاص، اثربخشیِ اطلاعرسانی را کاهش میدهد. بندی که برای هر موضوعِ کوچکی درج شود، ارزشِ هشداریاش را از دست میدهد و استفادهکننده دیگر نمیفهمد کدام موضوع واقعاً مهم است. به همین دلیل استفاده از آن باید محدود و گزینشی باشد.
در نهایت باید تفاوتِ این بند با بخشِ مسائل عمدهٔ حسابرسی را هم دانست. مسائل عمدهٔ حسابرسی دربارهٔ موضوعاتی است که در جریانِ رسیدگی برای حسابرس بیشترین اهمیت را داشته است؛ اما بند تأکید دربارهٔ موضوعی است که در صورتهای مالی افشا شده و برای درکِ آنها اهمیت ویژه دارد. تفاوتِ این دو در زاویهٔ نگاه است، نه در میزانِ اهمیت.
- جایگزین اظهارنظر مشروط نیست
- جایگزین اظهارنظر مردود نیست
- جایگزین عدم اظهارنظر نیست
- جایگزین افشای الزامِ صورتهای مالی نیست
- نشانهٔ چشمپوشی از تحریف بااهمیت نیست
- تعدد آن اثربخشی را کم میکند
- با بخش مسائل عمده حسابرسی یکی نیست
- استفاده از آن باید گزینشی باشد، نه برای هر موضوع
- بند تأکید ابزارِ نرمکردنِ یک ایراد نیست
- اگر توضیح فقط در گزارش آمده، احتمالاً افشا ناقص است
- هر موضوعِ کوچکی شایستهٔ درج این بند نیست
سایر بندهای توضیحی چه فرقی دارند؟
در کنار بند تأکید، استاندارد از نوعِ دومی هم نام میبرد: سایر بندهای توضیحی. تفاوتِ اصلی در این است که این بند به موضوعی اشاره دارد که «بهجز» آنچه در صورتهای مالی ارائه یا افشا شده است. یعنی موضوع در خودِ صورتهای مالی نیامده، اما برای درکِ حسابرسی، مسئولیتهای حسابرس یا گزارشِ حسابرس مفید است.
نمونهٔ روشن آن محدودیت در توزیع یا استفاده از گزارش است: صورتهای مالی برای هدفِ خاصی تهیه شدهاند و حسابرس توضیح میدهد که گزارش صرفاً برای استفادهکنندگانِ مشخصی صادر شده و در قبالِ انتشار و استفاده از آن توسط دیگران مسئولیتی ندارد. نمونهٔ دیگر، تهیهٔ بیش از یک مجموعه صورتهای مالی است؛ مثلاً مجموعهای طبق استانداردهای ایران و مجموعهای دیگر طبق استانداردهای بینالمللی.
محلِ درجِ این بند هم انعطاف دارد: بلافاصله پس از بندهای اظهارنظر و تأکید بر مطلب خاص میآید، مگر اینکه محتوایش به بخشِ سایر مسئولیتهای گزارشگری مربوط باشد که در آن صورت در محلِ مناسبِ خود درج میشود. استاندارد همچنین تأکید میکند که این بند شاملِ اطلاعاتی که حسابرس از ارائهشان منع شده، مانند الزاماتِ محرمانگی، نمیشود.
یک مرزِ مهم هم این است: سایر بندهای توضیحی شاملِ اطلاعاتی نمیشود که ارائهشان بر عهدهٔ مدیریت است. اگر توضیحی باید در صورتهای مالی میآمد و نیامده، راهش انتقالِ آن به گزارش حسابرس نیست. این مرز همان جایی است که تفاوتِ میانِ «توضیحِ بیشتر برای استفادهکننده» و «جبرانِ نقصِ صورتهای مالی» روشن میشود.
- اشاره به موضوعی بهجز آنچه در صورتهای مالی آمده است
- هدف: کمک به درک حسابرسی، مسئولیتها یا گزارش حسابرس
- مثال: محدودیت در توزیع یا استفاده از گزارش
- مثال: تهیه بیش از یک مجموعه صورتهای مالی
- محل درج: پس از بند اظهارنظر یا در بخش مربوط به خود
- شامل اطلاعات محرمانه یا ممنوع نمیشود
- شامل اطلاعاتی که مدیریت باید ارائه کند نمیشود
- جایگزینِ افشای ناقصِ صورتهای مالی نیست
- گزارش برای استفادهکنندهٔ خاص تهیه شده است
- دو مجموعه صورتهای مالی با دو چارچوب متفاوت
- توضیح علتِ عدم امکان کنارهگیری در شرایط نادر
هنگام خواندنِ گزارش، به چه چیزی توجه کنید؟
چهار عنصرِ الزامی وجود دارد که میتوانید با آنها درستیِ بند را بسنجید: محلِ بند پس از بندِ اظهارنظر، عنوانِ مناسب، ارجاعِ روشن به موضوعِ خاص و یادداشتی که آن را کامل توصیف میکند، و تصریح به اینکه اظهارنظرِ حسابرس با توجه به این موضوع تعدیل نشده است. نبودِ هر کدام یعنی یا بند را ناقص نوشتهاند یا با چیزِ دیگری اشتباه گرفتهاید.
گامِ دوم این است که یادداشتِ ارجاعدادهشده را در صورتهای مالی بخوانید. بند تأکید قرار نیست جایگزینِ آن یادداشت شود؛ اگر بدون خواندنِ یادداشت معنای بند را نفهمیدید، احتمالاً بند بهدرستی به یادداشت ارجاع نداده است. ارزشِ واقعیِ بند در این است که شما را به همان یادداشت میرساند، نه اینکه خودش توضیحِ کامل را بدهد.
گام سوم اینکه ببینید آیا در کنارِ این بند، اظهارنظر تعدیل شده است یا نه. این دو میتوانند همزمان باشند: ممکن است اظهارنظر به دلیلی مشروط شود و در همان گزارش بند تأکید دربارهٔ موضوعِ دیگری هم بیاید. آنچه اهمیت دارد این است که تعدیلِ اظهارنظر به خاطرِ همان موضوعِ بندِ تأکید نیست؛ خودِ بند باید این را تصریح کند.
برای درکِ تفاوتِ این حالتها با انواعِ اظهارنظرِ تعدیلشده، انواع اظهارنظر حسابرسی را بخوانید؛ و اگر میخواهید بدانید مرزِ «بااهمیت» کجا تعیین میشود، اهمیت در حسابرسی مبنای همان قضاوت را توضیح میدهد.
- محل بند: بلافاصله پس از بند اظهارنظر
- عنوان: تأکید بر مطلب خاص یا عنوان مناسب دیگر
- ارجاع روشن به موضوع خاص و یادداشت مربوط
- تصریح به تعدیل نشدن اظهارنظر
- یادداشتِ ارجاعشده را در صورتهای مالی بخوانید
- بررسی کنید اظهارنظر به دلیل دیگری تعدیل شده است یا نه
- بند تأکید میتواند همراه اظهارنظر تعدیلشده هم بیاید
- بند نباید بیشتر از یادداشتِ صورتهای مالی توضیح بدهد
- ترتیب خواندن: اظهارنظر، سپس بند تأکید، سپس یادداشت
- اگر بند ارجاعِ دقیق ندارد، از حسابرس بپرسید
- وجود بند را پیش از جلسه با مدیریت در میان بگذارید
چرا این بند برای شرکت و هیئتمدیره مهم است؟
نخستین اثر، در برداشتِ استفادهکننده است. بانک یا سرمایهگذاری که گزارش را میخواند، اگر تفاوتِ بند تأکید با اظهارنظرِ تعدیلشده را نداند، ممکن است واکنشی سختتر از واقعیت نشان بدهد. توضیحِ درستِ این تفاوت در جلسهٔ ارائهٔ گزارش، بخشی از کارِ مدیر مالی است؛ کسی که گزارش را فقط با دیدنِ یک بندِ اضافی کنار بگذارد، برداشتش از متن نیست، از ناآشنایی با قالب است.
دومین اثر به فرایندِ صدور برمیگردد. استاندارد الزام میکند که اگر حسابرس قصدِ درجِ بند تأکید یا سایر بندهای توضیحی را دارد، محتوا و جملهبندیِ پیشنهادی را با ارکان راهبری در میان بگذارد. این یعنی هیئتمدیره پیش از صدور گزارش از موضوع آگاه میشود و فرصت دارد توضیحِ بیشتری بخواهد یا افشای صورتهای مالی را بهتر کند.
سومین اثر، انگیزهای است که برای بهبودِ افشا ایجاد میکند. چون بند تأکید نمیتواند بیشتر از یادداشتِ صورتهای مالی حرف بزند، اگر متنِ بند بلند و مفصل از آب درآمد، این خودش نشانهای است که یادداشتِ مربوط کامل نیست. در دورهٔ بعد، بهترین واکنشِ شرکت کوتاه کردنِ بند نیست؛ کامل کردنِ همان یادداشت است.
و در نهایت، این بند ابزارِ ارتباطیِ مفیدی هم هست. برخی استانداردها در شرایطِ معین، درجِ آن را الزامی میکنند؛ پیوستِ استاندارد ۷۰۶ برای نمونه از استاندارد مربوط به تداوم فعالیت و استاندارد مربوط به اطلاعات مقایسهای نام میبرد. دیدنِ این بند در چنین مواردی نه نشانهٔ ضعفِ کار، بلکه نشانهٔ اجرای درستِ الزامات است.
- استفادهکننده ناآشنا ممکن است واکنش سختتر از واقعیت نشان بدهد
- توضیح تفاوت بند با اظهارنظر تعدیلشده، وظیفه مدیر مالی است
- حسابرس باید محتوا و جملهبندی را پیش از صدور با ارکان راهبری در میان بگذارد
- هیئتمدیره فرصت دارد افشای صورتهای مالی را بهتر کند
- متنِ بلندِ بند نشانه ناقص بودنِ یادداشت مربوط است
- واکنش درست در دوره بعد: کامل کردن یادداشت، نه کوتاه کردن بند
- برخی استانداردها درج این بند را در شرایط معین الزامی میکنند
- دیدنِ بند در این موارد نشانه اجرای درست الزامات است
- پاسخِ آماده برای پرسشِ احتمالی بانک داشته باشید
- یادداشتِ مربوط را پیش از جلسهٔ ارائه بخوانید
- تکرارِ بند در دورههای پیاپی یعنی افشا اصلاح نشده است
قدم بعدی: گزارش را با نگاهِ درست بخوانید
خلاصهٔ کاربردی این است: بند تأکید بر مطلب خاص نه سیگنالِ رد شدنِ حسابهاست و نه نشانهٔ چشمپوشی. پیامش دقیقاً این است که در صورتهای مالی نکتهای هست که بهدرستی افشا شده، اما ارزشِ آن را دارد که استفادهکننده با دقتِ بیشتری بخواند. بقیهٔ ماجرا در خودِ یادداشتها نوشته شده است.
پیش از جلسهٔ ارائهٔ گزارش، سه کار انجام دهید: یادداشتی را که بند به آن ارجاع داده کامل بخوانید، بررسی کنید آیا اظهارنظر به دلیلِ دیگری تعدیل شده است یا نه، و متنِ بند را با مدیریت در میان بگذارید تا پاسخِ یکسانی برای همهٔ استفادهکنندگان آماده باشد. این سه کار، بیشترین بخشِ سوءبرداشت را از همان ابتدا حذف میکند.
ساختارِ کاملِ گزارش و جایگاهِ هر بخش را در گزارش حسابرسی ببینید تا بدانید این بند در کنارِ کدام بخشها مینشیند و ترتیبِ خواندنِ آنها چیست. دانستنِ این ترتیب کمک میکند هنگامِ ارائه به بانک یا سهامدار، گزارش را از ابتدا تا انتها یکدست توضیح بدهید.
اگر میخواهید بدانید کدام موضوعاتِ شرکت میتواند به چنین بندی بینجامد، خدمات حسابرسی صورتهای مالی را ببینید. در فرم درخواست بررسی اولیه، دعاوی در جریان و هر موضوعِ دارای ابهام را صریح بنویسید. ثبت درخواست به معنی انعقاد قرارداد یا زمانبندی قطعی نیست و پذیرش مأموریت به بررسی دامنه و الزامات حرفهای بستگی دارد.
- یادداشتی که بند به آن ارجاع داده را کامل بخوانید
- بررسی کنید اظهارنظر به دلیل دیگری تعدیل شده است یا نه
- پاسخ یکسان برای همه استفادهکنندگان آماده کنید
- فهرست دعاوی در جریان را پیش از شروع آماده کنید
- رویدادهای مهم پس از تاریخ ترازنامه را مستند کنید
- موضوعات دارای ابهام را پیش از صدور گزارش مطرح کنید
- ابهامات را پیش از صدور گزارش با حسابرس در میان بگذارید
- نسخهٔ خلاصه برای استفادهکنندگان غیرمتخصص آماده کنید
- گزارش را با ترتیبِ درست به استفادهکننده ارائه دهید
