صورت مالی حسابرسیشده چه چیزی به خواننده میگوید؟
وقتی بانک برای بررسی درخواست اعتبار، صورتهای مالی حسابرسیشده میخواهد، ممکن است مدیر شرکت بپرسد چرا ترازنامه و صورت سود و زیانی که حسابدار آماده کرده کافی نیست. پاسخ به این تفاوت برمیگردد که یک گزارش را چه کسی تهیه کرده و چه کسی درباره قابل اتکا بودن آن، مستقل از تهیهکننده، اظهارنظر میکند.
حسابرسی صورتهای مالی، رسیدگی مستقل با هدف کسب اطمینان معقول از نبود تحریف بااهمیت ناشی از اشتباه یا تقلب و اظهارنظر درباره صورتهای مالی در چارچوب گزارشگری مربوط است. در یک شرکت ایرانی، معمولاً سؤال این است که آیا صورتها، وضعیت مالی، عملکرد و جریانهای نقدی را از جنبههای بااهمیت طبق استانداردهای حسابداری به نحو منصفانه نشان میدهند یا خیر. [۱] [۶]
تحریف فقط اشتباه در جمع اعداد نیست؛ حذف یک بدهی، ثبت زودهنگام درآمد یا افشای ناکافی یک موضوع نیز میتواند تصمیم استفادهکننده را تغییر دهد. همچنین اطمینان معقول، اطمینان مطلق نیست. حسابرسی تضمین نمیکند که تکتک اشتباهها یا تمام تقلبهای احتمالی کشف شوند. [۱]
دامنه کار را هم نباید به ترازنامه محدود کرد. مجموعه صورتهای مالی و یادداشتهای توضیحی آن موضوع رسیدگی است. تهیه صورتها و فراهمکردن اطلاعات لازم همچنان مسئولیت مدیریت است؛ استخدام حسابرس این مسئولیت را از مدیران نمیگیرد. [۱]
کدام شرکتها الزام قانونی به حسابرسی دارند؟
الزام به حسابرسی در ایران میتواند از مقررات استفاده از خدمات حسابداران رسمی یا تکلیف مالیاتی ارائه گزارش ناشی شود. [۲] [۴]
ماده ۲ آییننامه اجرایی تبصره ۴، گروههای زیر را صریحاً در دامنه انتخاب حسابرس یا حسابرس و بازرس قانونی قرار میدهد. بنابراین پایینبودن فروش، بهتنهایی دلیل خروج این گروهها از الزام نیست. [۳]
در متن بازنشرشده اطلاعیه موضوع ماده ۲۷۲، شرکتهای سرمایهگذاری «هلدینگ» و شرکتهای تابعه و وابسته به آنها نیز در گروه مشمولان بر اساس نوع فعالیت آمدهاند. این عنوان را نباید بدون بررسی موضوع و ساختار فعالیت به هر شرکتی که مقداری سهام خریده تعمیم داد. [۵]
- شرکتهای پذیرفتهشده یا متقاضی پذیرش در بورس اوراق بهادار و شرکتهای تابعه و وابسته به آنها. [۳]
- شرکتهای سهامی عام و شرکتهای تابعه و وابسته به آنها. [۳]
- شرکتهای موضوع بندهای «الف» و «ب» ماده ۷ اساسنامه قانونی سازمان حسابرسی، با رعایت ترتیبات مقرر؛ همچنین مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی و مجموعههای تابعه و وابسته مذکور در آییننامه. [۳]
- شعب و دفاتر نمایندگی شرکتهای خارجی که مطابق قانون مربوط در ایران ثبت شدهاند. [۳]
نصاب درآمد و دارایی را با سال مالی شرکت تطبیق دهید
در بازنشر اطلاعیه سازمان امور مالیاتی در آبان ۱۴۰۴، برای سایر اشخاص حقوقی و حقیقی مشمول، دو نصاب زیر درج شده است. مبنای مقایسه، آخرین اظهارنامه تسلیمی است و عبور از یکی از دو نصاب کفایت میکند؛ شرط درآمد و دارایی، همزمان نیست. برای شرکتهای پیمانکاری، متن از دریافتی بابت پیمانهای منعقدشده نام میبرد. [۵]
در همان متن، اجرای اطلاعیه به شروع سال مالی پس از انتشار آن وابسته شده است. بنابراین صرف اینکه اظهارنامه را در سال ۱۴۰۵ ارسال میکنید، مجوز استفاده از نصاب جدید برای هر دوره مالی قبلی نیست. تاریخ شروع دوره را باید کنترل کرد. [۵]
- جمع ناخالص درآمد: بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال، معادل ۵۰ میلیارد تومان. [۵]
- جمع داراییها: بیش از ۸۰۰ میلیارد ریال، معادل ۸۰ میلیارد تومان. [۵]
شرکت سهامی خاص یا با مسئولیت محدود چطور؟
عنوان ثبتی شرکت بهتنهایی جواب را مشخص نمیکند؛ نوع فعالیت، حجم عملیات و رابطه با شرکت مادر نیز ممکن است مبنای مشمولیت باشد. از مقررات یادشده نمیتوان الزام عمومی همه شرکتهای سهامی خاص یا با مسئولیت محدود را صرفاً به دلیل ثبت شرکت نتیجه گرفت. [۲] [۳]
وجود بازرس قانونی نیز پاسخ نهایی نیست. بازرسی قانونی و حسابرسی صورتهای مالی دو مأموریت متمایزند، هرچند ممکن است هر دو به یک مؤسسه سپرده شوند. [۳] [۶] درج نام بازرس در صورتجلسه، بهخودیخود اثبات نمیکند حسابرسی صورتهای مالی انجام شده است؛ نوع مأموریت و محتوای گزارش را باید دید.
حسابرسی مالیاتی را هم با این کار یکی نگیرید. بررسی درآمد مشمول مالیات و تکالیف مالیاتی، هدف متفاوتی دارد. تکلیف اصلی ماده ۲۷۲ اصلاحی، ارائه صورتهای مالی حسابرسیشده برای اشخاص مشمول است. از این ماده نمیتوان نتیجه گرفت همه شرکتها باید یک گزارش جداگانه حسابرسی مالیاتی سفارش دهند. گزارش حسابرس نیز بهتنهایی مفاصاحساب مالیاتی نیست. [۴]
چه زمانی حسابرسی، حتی بدون الزام عمومی، ارزش انجامدادن دارد؟
فرض کنید یک شرکت پخش غیربورسی با سه انبار قصد جذب شریک جدید دارد. فروش رشد کرده، اما بخش زیادی از سود ثبتشده هنوز وصول نشده است. شریک احتمالی میخواهد بداند مطالبات چقدر قابل وصولاند، چه مقدار کالا راکد مانده و آیا برگشت فروشها در دوره درست ثبت شده است. این مثال فرضی است، ولی مسئلهاش برای شرکتهای در حال رشد کاملاً قابل تصور است: سود گزارششده تا چه اندازه پشتوانه قابل اتکا دارد؟
از نظر مدیریتی، در چنین وضعیتی بررسی مستقل صورتهای مالی میتواند اطلاعات قابل اتکاتری برای مذاکره فراهم کند، حتی اگر شرکت پس از بررسی مقررات، مشمول الزام عمومی نباشد. همین نیاز ممکن است هنگام ورود سرمایهگذار، خروج شریک یا فاصلهگرفتن مالکان از مدیریت روزمره ایجاد شود. پیشنهاد انجام حسابرسی در این موارد، توصیه متناسب با تصمیم پیش رو است، نه یک حکم قانونی برای همه کسبوکارها.
البته گزارش حسابرس، قیمت سهام یا موفقیت سرمایهگذاری را تعیین نمیکند. ممکن است خریدار علاوه بر آن به بررسی اختصاصی بدهیهای احتمالی، کیفیت سود یا مفروضات ارزشگذاری نیاز داشته باشد. حسابرسی صورتهای مالی هم تضمین تداوم حیات شرکت یا ارزیابی جامع کیفیت مدیریت نیست. [۹]
اگر درخواست از طرف بانک یا طرف قرارداد آمده، ابتدا دامنه درخواست را کتبی روشن کنید: گزارش کدام دوره، برای چه استفادهای و با چه شرایط پذیرشی لازم است؟ روشنکردن این موارد پیش از انعقاد قرارداد حسابرسی، از دوبارهکاری جلوگیری میکند.
رسیدگی چگونه انجام میشود و شرکت چه چیزی باید آماده کند؟
حسابرس صرفاً همه فاکتورها را پشت سر هم مهر نمیکند. شناخت فعالیت، تشخیص نقاطی که احتمال اشتباه بااهمیت دارند و جمعآوری شواهد مناسب، مسیر رسیدگی را تعیین میکند. بسته به شرایط، این کار میتواند شامل بررسی قراردادها، آزمون معاملات، تأیید ماندهها و بررسی برآوردهای مدیریت باشد. محدودیت ذاتی حسابرسی نیز مجوز اتکا به شواهد ناکافی نیست. [۹]
در شرکتی که موجودی کالا بخش بااهمیتی از صورتهای مالی است، استاندارد ۵۰۱ برای کسب شواهد درباره وجود و وضعیت موجودی، نظارت بر شمارش را مطرح میکند، مگر آنکه عملی نباشد. ناتوانی در حضور یا انجام روشهای جایگزین کافی میتواند بر اظهارنظر اثر بگذارد. بنابراین بهتر است هماهنگی با حسابرس را به بعد از انبارگردانی موکول نکنید. [۷]
برای آمادهسازی، بهتر است تراز آزمایشی نهایی، گردش و مانده حسابها، پیشنویس صورتهای مالی و یادداشتها از یک مجموعه اطلاعات سازگار تهیه شوند. وقتی هر فایل رقم متفاوتی نشان میدهد، زمان رسیدگی صرف پیدا کردن نسخه درست اطلاعات خواهد شد.
پیشنهاد اجرایی این است که یک مسئول پاسخگویی تعیین کنید و مدارک زیر را متناسب با فعالیت شرکت در دسترس قرار دهید. این فهرست، جایگزین درخواست اختصاصی حسابرس یا الزامات نگهداری اسناد نیست:
- صورتحساب و مغایرتگیری بانکها، قراردادهای تسهیلات، وثایق و ضمانتنامهها.
- ریز مطالبات و بدهیها، سابقه سررسید، تسویههای بعدی و قراردادهای عمده فروش یا خرید.
- گزارش موجودی و انبارگردانی، اسناد مالکیت و ریز داراییهای ثابت.
- صورتجلسات مؤثر، معاملات با اشخاص وابسته، پروندههای حقوقی و وضعیت پروندههای مالیاتی و بیمهای.
در گزارش حسابرس دنبال چه چیزی بگردیم؟
ابتدا بخش اظهارنظر و سپس مبانی آن را بخوانید. صرف دریافت یک گزارش با سربرگ مؤسسه، به این معنی نیست که حسابرس صورتهای مالی را بدون ایراد بااهمیت پذیرفته است. چهار وضعیت اصلی را میتوان اینطور از هم تشخیص داد. [۶] [۸]
وجود بند «تأکید بر مطلب خاص» نیز لزوماً به معنای مشروطشدن گزارش نیست. برای فهم اثر یک موضوع، متن اظهارنظر و توضیح مربوط باید با هم خوانده شوند. درباره تداوم فعالیت هم باید به بخش مربوط و افشای صورتهای مالی توجه کرد؛ عنوان گزارش بهتنهایی کافی نیست. [۸]
- اظهارنظر تعدیلنشده، که معمولاً «مقبول» گفته میشود: صورتهای مالی از جنبههای بااهمیت طبق چارچوب مربوط ارائه شدهاند؛ این نظر تضمین سودآوری نیست. [۶]
- اظهارنظر مشروط: تحریف بااهمیت، یا محدودیت شواهد با آثار احتمالی بااهمیت، وجود دارد؛ اما آثار آن فراگیر نیست. [۸]
- اظهارنظر مردود: حسابرس شواهد کافی دارد و تحریفها را هم بااهمیت و هم فراگیر تشخیص داده است. [۸]
- عدم اظهارنظر: حسابرس نتوانسته شواهد کافی و مناسب به دست آورد و آثار احتمالی موضوع میتواند بااهمیت و فراگیر باشد. [۸]
مهلت گزارش و انتخاب حسابرس را پیش از بستن کار مشخص کنید
طبق ماده ۲۷۲، اشخاص مشمول باید صورتهای مالی حسابرسیشده را همراه اظهارنامه یا حداکثر تا سه ماه پس از پایان مهلت ارائه اظهارنامه تسلیم کنند. ندادن گزارش در مهلت مقرر، جریمهای معادل ۲۰ درصد مالیات متعلق دارد و درآمد مشمول مالیات از طریق رسیدگی تعیین میشود. مبنای این جریمه، مالیات است؛ نه فروش یا جمع داراییها. [۴]
برای تعیین یک روز مشخص در تقویم، سال مالی شرکت و متن ابلاغیههای مربوط به مهلت همان دوره باید بررسی شود. بهتر است تاریخ ارسال اظهارنامه، مهلت ارائه گزارش و زمان لازم برای تکمیل رسیدگی جداگانه در برنامه واحد مالی ثبت شوند.
برای انجام تکلیف ماده ۲۷۲، متن قانون از سازمان حسابرسی یا مؤسسات حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران نام میبرد. بنابراین پیش از قرارداد، صلاحیت ارائهدهنده و قابلیت پذیرش گزارش برای استفاده مورد نظر را کنترل کنید. [۴]
اقدام عملی مدیر مالی این است که تاریخ شروع سال مالی، آخرین اظهارنامه، ساختار مالکیت، الزامات اساسنامه و درخواست بانک یا سرمایهگذار را کنار هم بگذارد و مبنای نیاز به حسابرسی را مشخص کند. سپس درباره دوره مورد رسیدگی، مدارک لازم و زمان تحویل گزارش توافق شود. این بررسی را به زمانی که فقط چند روز تا موعد ارائه گزارش مانده موکول نکنید.