بازرس قانونی و حسابرس ممکن است کنار هم باشند، اما یک نقش نیستند
در جلسه مجمع، یک شرکت ممکن است هم گزارش حسابرس مستقل ارائه کند و هم گزارش بازرس قانونی. شباهت نام و گاهی یکیبودن مؤسسه ارائهدهنده باعث میشود این دو گزارش یکی فرض شوند؛ در حالی که هدف، مبنای انتخاب و مخاطب هرکدام متفاوت است.
حسابرس مستقل درباره صورتهای مالی و چارچوب گزارشگری اظهارنظر میکند و برای رسیدن به اطمینان معقول شواهد جمعآوری میکند. بازرس قانونی، در جایگاه نظارتی شرکت، وظایف مقرر در قانون شرکتها و مقررات مربوط را انجام میدهد و نتیجه را به مرجع قانونی شرکت گزارش میکند. آییننامه اجرایی تبصره ۴ نیز عنوان «حسابرس» و «حسابرس و بازرس قانونی» را از هم تفکیک کرده است. [۱] [۲]
پس پاسخ کوتاه این است: بازرسی قانونی زیرمجموعه حسابرسی صورتهای مالی نیست. ممکن است یک قرارداد یا یک تیم هر دو کار را پوشش دهد، اما شرح وظایف، کاربرگها و متن گزارش باید نشان دهد کدام نتیجه مربوط به کدام عنوان است.
برای انتخاب درست، اول بپرسید گزارش را چه کسی میخواهد و قرار است چه تصمیمی بر اساس آن گرفته شود. اگر پاسخ مجمع یا تکلیف قانونیِ سمت بازرس است، بازرسی قانونی را جداگانه در قرارداد ببینید؛ اگر پاسخ بانک یا سرمایهگذار درباره صورتهای مالی است، مأموریت حسابرسی مستقل و نوع گزارش آن را مشخص کنید.
بازرسی قانونی چیست؟
بازرسی قانونی، نظارت حرفهای بر امور شرکت در حدود وظایفی است که قانون و مقررات برای بازرس تعیین کردهاند. بازرس درباره رعایت برخی الزامات شرکت، نحوه اجرای تصمیمهای مجمع و هیئتمدیره، اطلاعات ارائهشده به صاحبان سهام و مواردی که باید به مجمع اعلام شود بررسی و گزارش میکند. جزئیات دقیق به نوع شرکت و مقررات حاکم بستگی دارد.
بازرس قانونی برای مدیریت شرکت تصمیم نمیگیرد و جای هیئتمدیره یا مدیرعامل نمینشیند. نقش او کشف و گزارش مواردی است که در حیطه وظایف قانونی او قرار میگیرد. اگر در جریان کار به نشانهای از تخلف، معامله بااهمیت یا مغایرت برسد، باید آن را طبق سازوکار و مخاطب قانونی گزارش کند؛ نحوه اقدام را نمیتوان به یک توصیه عمومی برای همه شرکتها تقلیل داد.
بازرسی قانونی معمولاً با مجمع و صاحبان سهام ارتباط مستقیمتری دارد. بازرس باید بتواند مدارک و توضیحات لازم را از شرکت دریافت کند و گزارش خود را در مهلت و قالب قابل اعمال ارائه دهد. گزارش بازرس ممکن است برای تصمیم مجمع مهم باشد، اما عبارتهای آن را نباید بهجای اظهارنظر حسابرس درباره صورتهای مالی استفاده کرد.
بازرس برای انجام وظیفه خود فقط به دفتر مالی نگاه نمیکند. صورتجلسههای تصمیمگیری، قراردادهای مهم، گزارش هیئتمدیره، اطلاعات مربوط به سرمایه و سود، و توضیح مدیران درباره رویدادهای بااهمیت ممکن است برای نتیجهگیری او لازم باشند. این مدارک در حسابرسی مستقل هم کاربرد دارند، اما معیار استفاده و جملهای که در گزارش نهایی نوشته میشود متفاوت است.
گزارش بازرس معمولاً برای خوانندهای نوشته میشود که میخواهد پیش از تصمیم مجمع، تصویر نظارتی شرکت را بداند. بازرس میتواند درباره اطلاعاتی که هیئتمدیره به مجمع ارائه کرده، موارد بااهمیت مشاهدهشده و موضوعهایی که نیازمند توجه صاحبان سهام است توضیح دهد. دامنه این گزارش تابع مقررات و اساسنامه است و نباید از روی نمونه یک شرکت به همه شرکتها تعمیم داده شود.
در صفحه [خدمات حسابرسی شرکتها](https://qavaed.ir/services/audit)، بازرسی قانونی در کنار حسابرسی مستقل، حسابرسی داخلی و بررسیهای ویژه بهعنوان مأموریتهای جدا معرفی شده است. این تفکیک در زمان سفارش خدمت از اختلاف درباره خروجی جلوگیری میکند.
حسابرسی مستقل چه چیزی را ارزیابی میکند؟
حسابرسی مستقل صورتهای مالی با هدف کسب اطمینان معقول درباره نبود تحریف بااهمیت ناشی از تقلب یا اشتباه انجام میشود. حسابرس خطرها را ارزیابی میکند، کنترلها و معاملات را در حد مرتبط با رسیدگی میشناسد، آزمونها و روشهای تحلیلی اجرا میکند و بر اساس شواهد درباره صورتهای مالی اظهارنظر میدهد. [۲]
موضوع اصلی حسابرس، ارائه صورتهای مالی طبق چارچوب مربوط است؛ نه اینکه هر تصمیم مدیریتی یا هر تخلف احتمالی را بهطور مستقل گزارش کند. اگر موضوعی بر صورتهای مالی اثر بگذارد یا در استانداردهای گزارشگری و قوانین قابل اعمال نیازمند ارتباط باشد، میتواند وارد گزارش حسابرس یا ارتباطهای حرفهای او شود.
نتیجه حسابرسی در گزارش کتبی حسابرس میآید و ممکن است مقبول، مشروط، مردود یا عدم اظهارنظر باشد. این دستهبندی با شواهد، تحریف و فراگیری اثر ارتباط دارد؛ گزارش بازرس قانونی از همین منطق و همین عنوانها پیروی نمیکند. [۴]
مدیریت مسئول تهیه صورتهای مالی و فراهمکردن اطلاعات است. حسابرس مستقل مسئول اظهارنظر حرفهای است و بازرس قانونی مسئولیت نظارتی و گزارشگری قانونی خود را دارد. مرز این سه مسئولیت در قرارداد و گزارشها باید روشن بماند.
تفاوت دو مأموریت در عمل
برای اینکه نامها گمراهکننده نباشند، این محورها را در پیشنهاد و قرارداد کنار هم بگذارید:
- مبنای کار: بازرس قانونی از قانون شرکتها، اساسنامه و مقررات مربوط به جایگاه بازرس پیروی میکند؛ حسابرس مستقل از استانداردهای حسابرسی، چارچوب گزارشگری و الزامات اخلاقی قابل اعمال.
- مرجع انتخاب و مخاطب: بازرس معمولاً در ساختار مجمع و صاحبان سهام نقش دارد؛ حسابرس ممکن است برای نیاز قانونی، قراردادی یا استفادهکنندگان صورتهای مالی انتخاب شود.
- موضوع رسیدگی: بازرس بر وظایف نظارتی و موارد قانونی شرکت تمرکز دارد؛ حسابرس بر صورتهای مالی، ادعاهای حسابداری، شواهد و افشاهای بااهمیت.
- خروجی: گزارش بازرس قانونی به مرجع قانونی شرکت ارائه میشود؛ گزارش حسابرس مستقل شامل اظهارنظر درباره صورتهای مالی است.
- دامنه و زمان: بازرس در حدود تکالیف قانونی و دوره مسئولیت خود کار میکند؛ حسابرس دامنه، نمونهها و زمانبندی را برای هدف اظهارنظر طراحی میکند.
- معیار استقلال: بازرس نباید در مدیریت و منافع ناسازگار با وظیفه نظارتی گرفتار شود؛ حسابرس مستقل باید استقلال فکری و ظاهری خود را در مأموریت حفظ کند. [۳]
- مرجع پرسش نیز متفاوت است: درباره گزارش حسابرسی از حسابرس میپرسند «این صورتهای مالی طبق چارچوب مربوط چگونه ارزیابی شدهاند؟»؛ درباره گزارش بازرس میپرسند «آیا موارد قانونی و اطلاعاتی که باید به صاحبان سهام اعلام شود بررسی و گزارش شده است؟» پاسخ هر سؤال در سند جداگانهای دنبال میشود.
آیا یک مؤسسه میتواند هم حسابرس و هم بازرس قانونی باشد؟
در برخی ساختارها، یک مؤسسه یا گروه حرفهای ممکن است برای هر دو عنوان انتخاب شود؛ اما این امکان را نباید بدون بررسی اساسنامه، تصمیم مجمع، مقررات حرفهای و استقلال مأموریت قطعی دانست. آییننامه اجرایی تبصره ۴ در موارد مشمول، عنوان و جایگاه حسابرس یا حسابرس و بازرس قانونی را مشخص میکند. [۱]
اگر هر دو نقش به یک مؤسسه سپرده شده باشد، قرارداد، برنامه کار و گزارشها باید تفکیک وظایف را نشان دهند. آزمونی که برای اظهارنظر درباره موجودی انجام شده با بررسی قانونی مصوبه مجمع یکی نیست؛ ممکن است یک مدرک برای هر دو کار استفاده شود، اما سؤال، معیار و نتیجه آن باید مستند باشد.
در شرکتهای گروهی یا چندشعبهای، این تفکیک اهمیت بیشتری دارد. ممکن است حسابرس مستقل برای صورتهای مالی تلفیقی به کار حسابرس جزء اتکا کند، در حالی که بازرس قانونی درباره وظایف همان شخصیت حقوقی و اطلاعاتی که باید به مجمع آن ارائه شود گزارش میدهد. دامنه و مخاطب را در سطح هر شرکت مشخص کنید.
استقلال نیز باید برای هر دو عنوان ارزیابی شود. دریافت خدماتی که حسابرس را وادار به بررسی کار خودش میکند، رابطه مالی با شرکت یا فشار برای تغییر نتیجه میتواند تهدید ایجاد کند. IESBA استقلال را هم از نظر قضاوت واقعی و هم از نظر برداشت شخص ثالث آگاه و معقول بررسی میکند. [۳]
پیش از امضا، از مؤسسه بخواهید مشخص کند چه کسی گزارش هر نقش را امضا میکند، مخاطب هر گزارش کیست، کاربرگها چگونه جدا نگهداری میشوند و تعارض منافع چگونه ارزیابی شده است. یکیبودن سربرگ یا نام مؤسسه پاسخ این پرسشها نیست.
برای جلوگیری از دو برداشت متناقض، جلسه مشترک پایانی را به دو بخش تقسیم کنید: یافتههای مربوط به اظهارنظر صورتهای مالی و یافتههای مربوط به وظیفه بازرسی. هر مورد باید به معیار، سند و مخاطب مربوط متصل باشد. یک صورتجلسه مشترک میتواند وجود داشته باشد، اما عنوان و مسئولیت هر خروجی باید جدا بماند.
یک مثال: اختلاف موجودی و مصوبه تقسیم سود
فرض کنید شرکت در پایان سال با کسری موجودی روبهروست و همزمان مجمع درباره تقسیم سود تصمیم میگیرد. حسابرس مستقل اثر کسری را بر موجودی، بهای تمامشده، سود و افشاها بررسی میکند و در صورت باقیماندن تحریف بااهمیت، اثر آن را بر اظهارنظر میسنجد.
بازرس قانونی ممکن است از زاویه دیگری بررسی کند که اطلاعات مالی ارائهشده به مجمع با واقعیتهای مهم شرکت سازگار است یا نه، تصمیم تقسیم سود با صورتهای مالی و مقررات مرتبط تناقض دارد یا نه، و مواردی که باید به صاحبان سهام گزارش شود به آنها اعلام شده است یا نه. نتیجه این بررسی، گزارش بازرس است؛ نه اظهارنظر حسابرسی درباره صورتهای مالی.
اگر شرکت یک گزارش را به جای دیگری ارائه کند، استفادهکننده ممکن است تصور کند هم الزامات حسابرسی و هم تکالیف بازرسی قانونی انجام شده است. بهتر است عنوان، مخاطب، دوره و هدف هر گزارش در صورتجلسهها و مکاتبات جدا ثبت شود.
همین اشتباه در قراردادهای بانکی و مالیاتی هم رخ میدهد. بانک ممکن است صورتهای مالی حسابرسیشده بخواهد، در حالی که مجمع گزارش بازرس قانونی را برای تصمیم خود لازم دارد. ارائه گزارش بازرس به بانک یا ارائه گزارش حسابرسی بهعنوان گزارش انجام تکلیف بازرسی، بدون بررسی درخواست مرجع، میتواند فرایند پذیرش اسناد را متوقف کند.
برای پروندههایی که قراردادهای پیچیده یا کنترلهای ضعیف دارند، [خدمات حسابرسی داخلی و مدیریت ریسک](https://qavaed.ir/services/internal-audit) نیز میتواند بهعنوان مأموریتی جدا برای اصلاح فرایندها تعریف شود. این خدمت جای گزارش قانونی یا اظهارنظر حسابرس مستقل را نمیگیرد.
هنگام انتخاب خدمت چه اطلاعاتی بدهیم؟
درخواست را با نام دقیق مأموریت شروع کنید: «گزارش حسابرس مستقل درباره صورتهای مالی»، «گزارش بازرس قانونی برای مجمع» یا «ارزیابی کنترلهای داخلی». دوره مالی، نوع شرکت، تاریخ مجمع، مرجع دریافت گزارش، شعب و شرکتهای فرعی، معاملات بااهمیت و گزارشهای سال قبل را نیز اعلام کنید.
قیمت دو خدمت را بدون مقایسه دامنه و خروجی کنار هم نگذارید. عوامل اثرگذار بر زمان و هزینه حسابرسی در [راهنمای حقالزحمه حسابرسی](https://qavaed.ir/audit-fee) آمده است؛ بازرسی قانونی نیز ممکن است به جلسات مجمع، بررسی مصوبات و گزارشگری جداگانه نیاز داشته باشد.
مدارک را با توجه به نقش آماده کنید. صورتهای مالی و شواهد حسابداری برای حسابرس مستقل، صورتجلسهها و اطلاعات مورد نیاز وظیفه قانونی برای بازرس، و نقشه فرایند و کنترلها برای حسابرسی داخلی اهمیت دارند. یک پوشه مشترک میتواند وجود داشته باشد، اما سطح دسترسی و هدف استفاده از هر مدرک باید معلوم باشد.
اگر درباره شمول قانونی یا ترکیب دو نقش تردید دارید، پیش از انتخاب از مؤسسه و مشاور حقوق شرکت نظر مکتوب بخواهید. این مقاله چارچوب مقایسه را ارائه میکند و جای بررسی آخرین مقررات و اساسنامه شرکت را نمیگیرد.
برای کاهش رفتوبرگشت، در درخواست اولیه نام مرجع دریافتکننده، تاریخ جلسه مجمع، دوره مورد گزارش و عنوان دقیق سند مورد نیاز را بنویسید. سپس از مؤسسه بخواهید در پیشنهاد خود، خروجی حسابرسی و خروجی بازرسی را جدا نامگذاری کند. همین شفافیت ساده، مقایسه کیفیت و هزینه دو مأموریت را ممکن میکند.
تاریخ بررسی منابع: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵. دامنه و قالب گزارش در هر پرونده ایرانی باید با مقررات قابل اعمال همان شرکت و تصمیم مرجع انتخابکننده تطبیق داده شود.