موجودی مواد و کالا شامل چه اقلامی است؟
موجودی برای بسیاری از شرکتها بزرگترین دارایی جاری است، اما همه اقلام موجود در انبار متعلق به شرکت نیستند. کالای آماده فروش، مواد اولیه، کالای در جریان ساخت، محصول نهایی و ملزوماتی که در تولید یا ارائه خدمت مصرف میشوند، بسته به شرایط میتوانند در موجودی قرار بگیرند.
کالای امانی نزد شرکت، کالای متعلق به مشتری و داراییای که فقط برای نگهداری دیگران در انبار است، بدون انتقال کنترل یا مالکیت، موجودی شرکت محسوب نمیشود. در [خدمات حسابداری قواعد](https://qavaed.ir/services/accounting)، تفکیک مالکیت، محل نگهداری و وضعیت مصرف باید در کاربرگ موجودی روشن باشد.
بهای تمامشده موجودی چگونه تعیین میشود؟
بهای خرید میتواند شامل قیمت خرید، حقوق و عوارض غیرقابل استرداد، حمل و هزینههای مستقیم رساندن کالا به وضعیت و مکان فعلی باشد. تخفیف تجاری و برگشت خرید از بهای موجودی کم میشود. هزینههای غیرعادی، ضایعات غیرعادی و مخارج اداری نامرتبط نباید بدون مبنا در موجودی سرمایهای شوند.
در تولید، مواد مستقیم، دستمزد مستقیم و سربار تولیدِ منطقی، بهای تبدیل را تشکیل میدهند. هزینه ثابت باید بر مبنای ظرفیت عادی تخصیص یابد و ظرفیت بلااستفاده یا توقف غیرعادی نباید بهای هر واحد سالم را بهطور مصنوعی بالا ببرد [۱].
اسناد خرید، رسید انبار، حواله مصرف، فرمول ساخت و محاسبه سربار باید به گزارش موجودی متصل باشند. جمع مبلغ دفتر موجودی بدون مسیر مقداری و سندی، برای کنترل بهای تمامشده کافی نیست.
روشهای جریان هزینه
روش شناسایی ویژه برای اقلام غیرقابل جایگزین یا پروژهای مناسبتر است؛ برای کالاهای همگن، روشهایی مانند میانگین موزون یا اولین وارده از اولین صادره ممکن است بهکار رود، مشروط به سازگاری با استاندارد و ماهیت موجودی. انتخاب روش باید مستند و با ثبات رویه همراه باشد.
تغییر روش از میانگین به روش دیگر میتواند بهای فروشرفته و موجودی پایان دوره را تغییر دهد. چنین تغییری نباید فقط برای افزایش سود دوره انجام شود؛ دلیل، مبنای استاندارد و اثر مقایسهای باید بررسی و افشا شود.
روش ثبت دائمی یا ادواری نیز بر زمان شناسایی بهای فروشرفته و کنترل موجودی اثر دارد. در سیستم دائمی، رسید و حواله بهصورت پیوسته ثبت میشوند؛ در سیستم ادواری، موجودی پایان دوره و شمارش نقش پررنگتری دارند.
کاهش ارزش و خالص ارزش فروش
در پایان دوره، بهای موجودی با خالص ارزش فروش مقایسه میشود. خالص ارزش فروش، قیمت فروش برآوردی در روال عادی فعالیت پس از کسر هزینههای تکمیل و فروش است. اگر این مبلغ کمتر از بهای تمامشده باشد، کاهش ارزش باید در حسابداری بررسی و در صورت لزوم ثبت شود [۱].
اقلام آسیبدیده، منقضی، کندگردش یا محصولی که بازار آن افت کرده، نشانههای خطرند. فهرست سنی موجودی، فروشهای بعدی، قیمتهای جاری، هزینه تکمیل و نرخ مرجوعی شواهد مناسبی برای برآورد هستند. درصد ثابت ذخیره بدون تحلیل کالا، مبنای کافی نیست.
اگر شرایط بازار در دوره بعد بهبود یابد، برگشت کاهش ارزش تا حد بهای اولیه ممکن است طبق چارچوب مربوط بررسی شود. ثبت یا برگشت ذخیره باید با مستندات و سیاست حسابداری شرکت سازگار باشد.
کالای در راه، امانی و نزد شخص ثالث
کالای در راه زمانی در موجودی شرکت قرار میگیرد که شرایط مالکیت یا کنترل طبق قرارداد و رویه گزارشگری منتقل شده باشد. بارنامه، شرایط تحویل، بیمه و تاریخ انتقال ریسک باید بررسی شود؛ صرف صدور فاکتور یا پرداخت پیشپرداخت همیشه تعیینکننده نیست.
کالای امانی متعلق به فرستنده است، مگر اینکه قرارداد انتقال کنترل را مشخص کرده باشد. موجودی شرکت نزد پیمانکار، انبار عمومی یا مشتری نیز باید با تأییدیه و قرارداد از موجودی دیگران تفکیک شود.
در [حسابرسی موجودی کالا](https://qavaed.ir/blog/inventory-audit)، آزمون وجود و مالکیت و شمارش فیزیکی این اقلام بررسی میشود؛ اما تصمیم حسابداری درباره شناسایی و اندازهگیری باید بر اساس قرارداد و استاندارد شرکت انجام گیرد.
مواد، در جریان ساخت و محصول نهایی
در شرکت تولیدی، مواد اولیه با مصرف در خط به کالای در جریان ساخت و سپس محصول نهایی تبدیل میشود. مقدار مصرف، درصد تکمیل، دستمزد و سربار باید با گزارش تولید و فرمول ساخت سازگار باشد. هزینه محصول فروختهشده نیز هنگام فروش از موجودی خارج میشود.
تولید مشترک یا محصولات فرعی، ضایعات عادی و غیرعادی و دوبارهکاری، قضاوتهای بیشتری میخواهند. انتقال همه هزینهها به محصول سالم میتواند موجودی و سود را بیشنمایی کند.
برای کنترل مسیر مقداری و ریالی تولید، گزارش انبار، دستور تولید و دفتر کل را دورهای مغایرتگیری کنید. اختلاف تکراری میان مقدار فیزیکی و ثبت مالی، قبل از بستن حسابها نیازمند علتیابی است.
برش زمانی خرید و فروش
خرید و فروش نزدیک پایان دوره باید در دوره درست ثبت شوند. رسید مواد بعد از پایان سال، مصرف ثبتشده پیش از دریافت واقعی یا فروش کالا قبل از انتقال کنترل میتواند موجودی، پرداختنی، درآمد و بهای فروشرفته را همزمان تحریف کند.
حسابدار باید آخرین و اولین شماره رسید انبار و حواله خروج، بارنامه و اسناد تحویل را نگه دارد. در فروشهای دارای حق برگشت یا کالاهای در راه، شرایط قرارداد اهمیت بیشتری از تاریخ فاکتور دارد.
هر اصلاح برش زمانی باید آثار وابسته بر حسابهای دریافتنی، پرداختنی، مالیات و سود را هم بررسی کند. اصلاح یک حساب بدون بررسی طرف مقابل، تراز گزارش را بههم میزند.
کنترلهای داخلی موجودی
شمارهگذاری رسید و حواله، دسترسی محدود انبار، تفکیک مسئول انبار از ثبت حسابداری، شمارش ادواری، تأیید انتقال و بازبینی اقلام راکد، کنترلهای پایهاند. کنترل باید در عمل اجرا و مستند شود؛ فرم بدون بازبینی یا امضای تکراری، ریسک را حذف نمیکند.
[خدمات کنترلهای داخلی قواعد](https://qavaed.ir/services/internal-controls) برای طراحی و آزمون کنترلهای خرید، انبار و فروش ارائه میشود و جایگزین مسئولیت مدیریت در تهیه صورتهای مالی نیست.
گزارش مغایرت باید علت، مسئول اصلاح و تاریخ پیگیری داشته باشد. نگهداری فهرست اختلاف بدون بستن چرخه اصلاح، فقط حجم بایگانی را زیاد میکند.
ارائه و افشا در صورتهای مالی
روش اندازهگیری، مبلغ موجودی بر اساس طبقه، هزینه موجودی شناساییشده، کاهش ارزش، برگشت ذخیره و موجودی وثیقهشده معمولاً در یادداشتها توضیح داده میشوند. اطلاعات باید با ترازنامه و دفتر موجودی قابل تطبیق باشند.
اگر موجودی بهعنوان وثیقه وام در رهن است یا بخش قابلتوجهی نزد شخص ثالث نگهداری میشود، استفادهکننده باید این محدودیت را بداند. افشای ناقص میتواند حتی با مبلغ درست، تصویر نقدینگی و ریسک دارایی را ناقص کند.
چکلیست موجودی مواد و کالا
پیش از صدور صورتهای مالی، این موارد را بررسی کنید:
- مالکیت کالای امانی، در راه و نزد اشخاص ثالث مشخص شده است؟
- بهای خرید و تبدیل با اسناد و فرمول تولید پشتیبانی میشود؟
- روش جریان هزینه ثابت و دلیل تغییرات آن مستند است؟
- کالای راکد، آسیبدیده و خالص ارزش فروش بررسی شده است؟
- برش خرید، مصرف و فروش نزدیک پایان دوره آزمون شده است؟
- مبلغ و روش کاهش ارزش و اقلام وثیقهشده در یادداشتها آمده است؟